حوزه های علمیه چه نقشی در تحقق «ایران قوی» دارند

به قلم حجت الاسلام محمد متقیان تبریزی ؛ عضو گروه فقه سیاسی مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)

پیامی که چهارم آبان از سوی آیت الله سیدمجتبی خامنه ای(مدظله العالی) خطاب به نخبگان علمی و ورزشی صادر شد، حاوی نکات برجسته و مهمی است. در این مختصر به گوشه هایی از این پیام توجه و برخی از فقرات آن برجسته می شود تا عنایت خاص و ویژه فرهیختگان گرامی را به آن معطوف دارد. این نگاشته، مقرون به پرسش هایی است جهت بازاندیشی در نسبتی که حوزه علمیه مقدسه قم با برخی از فقرات و عناصر کلیدی مفهومی این پیام پیدا می کند.

نکته اول: بعد از اشاره به جایگاه بلند و رفیع حضرت صدیقه طاهره(سلام الله علیها) و اسوه بودن ایشان در عرصه های مختلف، این پیام دو مقطع اصلی دارد: مقطع اول؛ تبیین جایگاه نخبگان و نخبگی در نسبت با « ایران قوی »، مقطع دوم؛ توصیه های لازم جهت اقدامات عملی. در نهایت نیز نتیجه ای که از این اقدامات مدنظر است، این گونه بیان می شود:

«اگر این مسیر به درستی پیموده شود، مرکز ثقل و کانون های دانش خصوصاً بعضی از انواع علوم پایه به تدریج از کشورهای غربی به ایران خواهد آمد و کشور در سال هایی نه چندان دور به مرجعیت علمی و فناوری تبدیل شده و هدف پیش گفته رهبر حکیم و شهیدمان اعلی الله مقامه الشریف در مورد تبدیل شدن فارسی به یکی از زبان های مرجع علمی دنیا محقق خواهد شد.»

نکته دوم: مقطع اول به دو بخش تقسیم می شود؛ بخش عام؛ درباره نخبگی بالمعنی الأعم، بخش خاص؛ درباره نخبگی بالمعنی الأخص. ذیل بخش عام، چهار ریز موضوع می آید:

1. جغرافیای نخبگی و دامنه وسیع آن و عدم انحصار آن در ساحت علم و فناوری یا ورزش و انواع مهارت ها

2. تبریک به جهت افتخارآفرینی های اخیر در عرصه های مختلف علمی و ورزشی

3. برجستگی انگیزه و امید نخبگان برای تحول در کشور

4. جایگاه نخبگان در معنابخشی به «ایران قوی»

نکته سوم: ذیل مقطع اول و در بخش خاص که به نخبگی بالمعنی الأخص پرداخته شده و در خصوص فضای «نخبگی علمی» وارد شده است، نکات ذیل طرح می شود:

1. شکر عملی نعمت نخبگی و مسئولیت سنگین بر عهده نخبگان علمی در حل مسائل کشور و جامعه

2. تعریف نخبه؛ کسی که دغدغه رشد استعداد خودش را دارد و از استعداد و ظرفیتش برای رشد خود و جامعه اش استفاده می کند.

3. وجه مهم کاربردی کردن علم و دانش و نخبگی

4. استواری «ایرانِ قوی» برپایه اقتدار علمی و فناوری

5. کلید ایران قوی؛ مرزشکنی و راه حل گشایی نخبگان در مسائل علمی کشور

6. انواع اقدامات دشمنان ایران اسلامی علیه دانشمندان و نخبگان

7. توجه ملت به قدر و ارزش فراراهبرد «العلم سلطان»

8. ضرورت تعمیق و شتاب بخشی به خیزش علمی جدید در کشور

نکته چهارم: در مقطع دوم که توصیه هایی جهت برنامه های عملی انجام می گیرد به این شرح است:

اولاً: ضرورت برنامه جدی و عملی دقیق در راستای رشد علوم پایه و علوم انسانی در کشور

ثانیاً: تمرکز بر حقایق کشف نشده، مرزشکنی در علوم پایه و مسابقه دائمی برای حل مسائل حل نشده معروف در این علوم خصوصاً ریاضیات، به عنوان یک هدف و مقصد.

ثالثاً: میدان دادن به خلاقیت و تخیل مثبت به عنوان نقطه کلیدی در خیزش علمی

رابعاً: خوداتکایی در حل مسائل عملی

خامساً: میدان دادن به استعداد نخبگان رشته های تجربی و علمی

نکته پنجم: بعد از آن که مقاطع اصلی و ریزموضوعات این پیام به انتها می رسد، ایشان در انتها چنین می فرمایند: «همچنین نقش آفرینی مستقیم و مؤثر نخبگان انواع رشته های نظری و تجربی دانشگاه و حوزه در سطوح برنامه ریزی و خط مشی گذاری، کمک شایانی به پیشرفت کشور می کند و مسئولان وظیفه دارند از ظرفیت های فردی و عقلانیت و خرد جمعی نخبگان متعهد بهره وافر بگیرند.»

حال چند سؤال:

حوزه های علمیه، چه نسبتی با کلیت این پیام دارند؟ آیا خود را مخاطب خاص آن می بینند؟ آیا  داخل در مفهوم عام «نخبگی» هستند؟ اگر چنین است، نقش و جایگاه حوزه های علمیه در برساختن «ایرانِ قوی» چیست؟ به عبارت دیگر، نخبگان حوزوی در تولید اقتدار علمی و فناوری به جهت دستیابی به «ایرانِ قوی» چه نقشی دارند؟ حوزه های علمیه چه تفسیری از فراراهبرد «العلم سلطان» داشته و چه جایگاهی را برای خود ذیل این فراراهبرد ترسیم کر ده اند؟

آیا حوزه های علمیه برای رشد علوم پایه و علوم انسانی در کشور، اندیشه و تأملی داشته اند؟ چه موقعیت و جایگاهی در مسیر رشد علوم انسانی برای حوزه های علمیه مطرح می شود؟ چه مجالاتی برای ورود حوزه های علمیه در مرزشکنی در علوم پایه قابل تصویر است؟

و در نهایت اینکه، حوزه های علمیه چه تحلیل و تبیینی از مسئولیت خود در تعمیق و شتاب بخشی به رشد و خیزش علمی کشور داشته و چه سیاست ها و برنامه هایی را در سطوح طرح ریزی و خط مشی گذاری تدارک دیده اند؟ و پرسش هایی دیگر....

انتهای پیام